อายุยืนขึ้น แต่เราจะแก่ไปด้วยกันได้หรือไม่? การวิเคราะห์เชิงคุณภาพด้านนโยบายเกี่ยวกับการอภิบาลระบบสาธารณสุขในสังคมสูงวัยระดับสุดยอดของญี่ปุ่น
บทคัดย่อ
ประเทศญี่ปุ่นมีโครงสร้างประชากรที่สูงวัยที่สุดในโลก และระบบสาธารณสุขของญี่ปุ่นได้กลายเป็นกรณีศึกษาสำคัญในการทำความเข้าใจว่ารัฐสวัสดิการที่มีระบบพัฒนาอย่างเต็มที่ตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไปสู่สังคมสูงวัยอย่างไร บทความนี้มุ่งศึกษาว่านโยบายสาธารณสุขของญี่ปุ่นได้กำหนดกรอบความเข้าใจเกี่ยวกับปัญหาการสูงวัยอย่างไรในช่วงปี พ.ศ. 2543–2569 และการกำหนดกรอบดังกล่าวก่อให้เกิดความตึงเครียดหรือข้อขัดแย้งเชิงนโยบายในลักษณะใด
การศึกษานี้ใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพ โดยวิเคราะห์และตีความเอกสาร ได้แก่ กฎหมายระดับชาติ สมุดปกขาวของรัฐบาล เอกสารแผนงานของกระทรวงที่เกี่ยวข้อง และงานวิชาการทุติยภูมิ เพื่อศึกษาพัฒนาการของกรอบนโยบายสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ ประการแรก การเปลี่ยนจุดเน้นจากการมีอายุยืนไปสู่การมีอายุยืนอย่างมีสุขภาวะ ภายใต้โครงการ Health Japan 21 ประการที่สอง การทำให้การดูแลผู้สูงอายุกลายเป็นความรับผิดชอบร่วมกันของสังคมผ่านระบบประกันการดูแลระยะยาว (Long-Term Care Insurance) ประการที่สาม การกำหนดให้ชุมชนท้องถิ่นเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นฐานด้านสาธารณสุขภายใต้ระบบการดูแลแบบบูรณาการโดยชุมชนเป็นฐาน (Community-Based Integrated Care System) และประการที่สี่ การเปลี่ยนแปลงเชิงบรรทัดฐานของนโยบายในระยะหลังที่ให้ความสำคัญกับสิทธิและการมีส่วนร่วมอย่างครอบคลุม ซึ่งสะท้อนผ่านกฎหมายพื้นฐานว่าด้วยภาวะสมองเสื่อมและกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับความโดดเดี่ยวและการแยกตัวทางสังคม
ผลการวิเคราะห์พบว่า นโยบายของญี่ปุ่นได้ค่อย ๆ ถ่ายโอนความรับผิดชอบด้านสุขภาพในวัยสูงอายุจากโรงพยาบาลและครอบครัวไปสู่ตัวบุคคลและชุมชน โดยอธิบายการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวผ่านแนวคิดเรื่องความเป็นอิสระในการดำเนินชีวิตและการเกื้อกูลซึ่งกันและกัน แม้แนวทางนี้จะก่อให้เกิดผลเชิงบวกอย่างเป็นรูปธรรมในด้านการป้องกันปัญหาสุขภาพและการส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางสังคม แต่ยังตั้งอยู่บนสมมติฐานเกี่ยวกับความพร้อมของครอบครัว ศักยภาพของชุมชน และกำลังแรงงานด้านการดูแล ซึ่งข้อมูลประชากรในปัจจุบันสะท้อนให้เห็นถึงข้อจำกัดและความไม่สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงที่เพิ่มมากขึ้น
บทความนี้สรุปว่า ความยั่งยืนของรูปแบบการดูแลผู้สูงอายุของญี่ปุ่นไม่ได้ขึ้นอยู่กับการริเริ่มโครงการใหม่เป็นหลัก หากแต่ขึ้นอยู่กับการฟื้นฟูและเสริมสร้างกำลังแรงงานด้านการดูแล ตลอดจนการแก้ไขความเหลื่อมล้ำระหว่างภูมิภาคและความเหลื่อมล้ำทางสังคมในการเข้าถึงโอกาสของการสูงวัยอย่างมีสุขภาวะ
คำสำคัญ
การอ้างอิง
Allison, A. (2013). Precarious Japan. Duke University Press.
Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Cabinet Office, Government of Japan. (2025). Annual report on the ageing society: FY2025 [Summary]. https://www8.cao.go.jp/kourei/english/annualreport/2025/pdf/2025.pdf
Campbell, J. C., & Ikegami, N. (2000). Long-term care insurance comes to Japan. Health Affairs, 19(3), 26–39.
Estévez-Abe, M. (2008). Welfare and capitalism in postwar Japan. Cambridge University Press.
Health and Global Policy Institute. (2024). Dementia policy for an inclusive society 2024: HGPI recommendations on the Basic Plan on Dementia to Promote an Inclusive Society (draft). https://hgpi.org/en/research/dementia-20240813.html
Hikichi, H., Kondo, N., Kondo, K., Aida, J., Takeda, T., & Kawachi, I. (2015). Effect of a community intervention programme promoting social interactions on functional disability prevention for older adults: Propensity score matching and instrumental variable analyses, JAGES Taketoyo study. Journal of Epidemiology and Community Health, 69(9), 905–910.
Ikeda, N., Saito, E., Kondo, N., Inoue, M., Ikeda, S., Satoh, T., Wada, K., Stickley, A., Katanoda, K., Mizoue, T., Noda, M., Iso, H., Fujino, Y., Sobue, T., Tsugane, S., Naghavi, M., Ezzati, M., & Shibuya, K. (2011). What has made the population of Japan healthy? The Lancet, 378(9796), 1094–1105.
Ikegami, N. (2019). Financing long-term care: Lessons from Japan. International Journal of Health Policy and Management, 8(8), 462–466.
Japan News. (2025, April). Nursing care workers in Japan fall to 2.13 million; demand growing higher, but pay remains low. Asia News Network. https://asianews.network/nursing-care-workers-in-japan-fall-to-2-13-million-demand-growing-higher-but-pay-remains-low/
Kondo, K. (2016). Progress in aging epidemiology in Japan: The JAGES project. Journal of Epidemiology, 26(7), 331–336.
Kyodo News. (2026, September 29). Japan elderly population hits fresh high at 29.4 per cent: 2025 census. Bernama. https://bernama.com/en/world/news.php?id=2613292
Lim, D. (2024). The establishment of the Dementia Basic Act in Japan: Key contents and implications. Global Social Security Review, 30, 57–70. https://doi.org/10.23063/2024.09.5
Ministry of Health, Labour and Welfare. (2023). Kenkō Nippon 21 (dai-sanji) suishin no tame no setsumei shiryō [Explanatory material for the promotion of Health Japan 21 (third term)]. https://www.mhlw.go.jp/content/001158870.pdf
Ministry of Health, Labour and Welfare. (2024a). Kenkō jumyō no Reiwa 4-nen-chi ni tsuite [On the 2022 values of healthy life expectancy]. https://www.mhlw.go.jp/content/10904750/001363069.pdf
Ministry of Health, Labour and Welfare. (2024b). Dai 9-ki kaigo hoken jigyō keikaku ni motozuku kaigo shokuin no hitsuyō-sū ni tsuite [Required number of care workers based on the 9th long-term care insurance business plans]. MHLW.
National Police Agency. (2025). Keisatsu no toriatsukatta shitai no uchi, jitaku ni oite shibō shita hitori-gurashi no mono [Persons living alone who died at home among deaths handled by the police, 2024]. NPA.
Nippon.com. (2025). Healthy life expectancy gap remains constant in Japan. https://www.nippon.com/en/japan-data/h02252/
Nomura, S., Sakamoto, H., Ghaznavi, C., & Inoue, M. (2022). Toward a third term of Health Japan 21: Implications from the rise in non-communicable disease burden and highly preventable risk factors. The Lancet Regional Health – Western Pacific, 21, 100377.
Nomura, S., Sakamoto, H., Glenn, S., Tsugawa, Y., Abe, S. K., Rahman, M. M., Brown, J. C., Ezoe, S., Fitzmaurice, C., Inokuchi, T., Kassebaum, N. J., Kawakami, N., Kita, Y., Kondo, N., Lim, S. S., Maruyama, S., Miyata, H., Mooney, M. D., Naghavi, M., … Shibuya, K. (2017). Population health and regional variations of disease burden in Japan, 1990–2015. The Lancet, 390(10101), 1521–1538.
Ochiai, E. (2009). Care diamonds and welfare regimes in East and South-East Asian societies: Bridging family and welfare sociology. International Journal of Japanese Sociology, 18(1), 60–78.
Statistics Bureau of Japan. (2025). Tōkei kara mita waga kuni no kōreisha [Japan’s older population as seen through statistics] (Statistical Topics No. 146). Ministry of Internal Affairs and Communications.
Tsutsui, T. (2014). Implementation process and challenges for the community-based integrated care system in Japan. International Journal of Integrated Care, 14(1), e002.